Αναπαραγωγές και. «αναπαραγωγές»

Κείμενο: Τόλης Κετσελίδης

Thorichtys meeki βγάζει βόλτα τα μικρά του Φωτό: Μιχάλης Νούκαρης

Στα πολλά χρόνια που έχω το φόρουμ συζητήσεων Greek Aquarist's Boards, καθώς και σε πολλές συναντήσεις - συζητήσεις με άλλους ενυδρειόφιλους, κυρίως αρχάριους, βλέπω και ξαναβλέπω το ίδιο ερώτημα (με άφθονη δόση πανικού):
«Τα ψάρια μου γέννησαν, πώς να σώσω τα μικρά;»
Και οι κινήσεις που γίνονται, είτε κατόπιν συμβουλών άλλων αρχάριων, είτε κατόπιν του πανικού του ερωτήσαντος, είναι πάντα λάθος. Ο ενθουσιασμός του αρχάριου είναι κατανοητός - το να δεις ξαφνικά αυγά ή μωρά ψαράκια στο ενυδρείο σου σε περνάει σε ένα άλλο επίπεδο, σου δείχνει ότι ίσως έχεις κάνει σωστά κάποια πράγματα, και προφανώς σου προξενεί την επιθυμία να τα φροντίσεις και να τα μεγαλώσεις. Από την επιθυμία μέχρι την σωστή πραγματοποίηση της όμως, υπάρχει αρκετός δρόμος.
Τα περισσότερα ψάρια όταν περάσουν κάποιο καιρό στο ενυδρείο, νιώσουν κάπως ασφαλή, και χορταίνουν την πείνα τους, πράγμα που συνήθως συμβαίνει στα πιο πολλά ενυδρεία, κι ας μην είναι ιδανικές οι συνθήκες, αργά η γρήγορα η επόμενη κίνηση που θα «σκεφτούν», είναι η διαιώνιση του είδους. Αυτό συνήθως συμβαίνει χωρίς να το έχει προγραμματίσει κανείς, και δίνει την εντύπωση πως η αναπαραγωγή μερικών ειδών είναι «εύκολη». Δεν είναι έτσι όμως. Ίσως κάποια είδη γεννούν εύκολα, αλλά η σωστή αναπαραγωγή δεν είναι μόνο το να «κάνεις» δυο ψάρια να γεννήσουν (αυτό το κάνουν μόνα τους). Είναι, ξεκινώντας από την αρχή, να έχεις πληροφορηθεί για τις ανάγκες του είδους προς αναπαραγωγή, να έχεις υγιή και εύρωστα ψάρια χωρίς δυσμορφίες από τα οποία θα επιλεγούν οι γονείς, να τα προετοιμάσεις σωστά πριν την αναπαραγωγή ώστε να είναι σε άψογη κατάσταση όταν αναπαραχθούν, να έχεις φροντίσει από πριν την διατροφή και των γονέων, αλλά και των μικρών στα διάφορα στάδια μεγαλώματος τους, καθώς και χώρους - ενυδρεία για να αναπτυχθούν σωστά, και τον προσωπικό χρόνο που απαιτείται για όλα αυτά.
Γι' αυτό αρχικά, θα πρέπει να σκεφτεί ο ενυδρειόφιλος - επίδοξος αναπαραγωγέας, αν θέλει να μπει σε τέτοια διαδικασία. Αν όχι, είναι καλύτερο να αφήνει τα ψάρια του να γεννούν (αν και όποτε) στο κοινωνικό του ενυδρείο και να αφήνει την φύση να ασχοληθεί με τα μωρά - αναλόγως του είδους, το ενυδρείο και τους συγκάτοικους, κάποια ίσως επιβιώσουν.

Θηλυκιά Cyprichromis leptosoma φυλάει τα μικρά της στο στόμα Φωτό: Τόλης Κετσελίδης

Ας αναφέρουμε τα πιο συχνά λάθη που πάνω στον ενθουσιασμό τους κάνουν οι ενυδρειόφιλοι:
Οι πιο συχνές «απρόσμενες» γέννες στο ενυδρείο ενός αρχάριου, είναι αυτές από ζωοτόκα ψάρια (guppies, platies, xiphos, mollies) και από τις πιο συνηθισμένες κιχλίδες στα ενυδρεία, συνήθως κριμπένσις (Pelvicachromis pulcher), «κατάδικους» ή «convicts» (Archocentrus nigrofasciatus), σκαλάρια (Pterophyllum scalare) και τα γνωστά mbuna της λίμνης Malawi. Συνήθως ο ενυδρειόφιλος αυτό που βλέπει ξαφνικά είναι μια φουσκωμένη θηλυκιά κάποιου είδους ζωοτόκων, κάποια μωρά ζωοτόκα ή mbuna να προσπαθούν να κρυφτούν σε φυτά ή πέτρες, κριμπένσις ή convicts να βγάζουν «περίπατο» ένα τσούρμο μικρά, ή τα σκαλάρια να φυλάνε μεγαλόπρεπα τα αυγά τους σε ένα φύλλο. Το πρώτο λάθος, είναι να βάλει την φουσκωμένη θηλυκιά ή όσα μωρά μπορεί να πιάσει, στις περίφημες «γεννήστρες» που δυστυχώς πωλούνται στο εμπόριο. Αυτές οι γεννήστρες (πλαστικά κουτιά ή κουτιά από τούλι, τα οποία επιπλέουν μέσα στο ενυδρείο) είναι εντελώς ακατάλληλες για τη φιλοξενία ψαριών. Η κυκλοφορία του νερού μέσα τους είναι πολύ δύσκολη (λίγο ευκολότερη σε αυτές από τούλι), η συγκέντρωση αμμωνίας γίνεται γρήγορα (και από αυτά που αποβάλλει η θηλυκιά ή τα μωρά, και από την τροφή που ρίχνει αφειδώς ο ενθουσιασμένος ενυδρειόφιλος και η οποία διασπάται σε μεγάλες συγκεντρώσεις σε τόσο μικρό χώρο), η θέση τους στην επιφάνεια του νερού και άμεση έκθεση στο φως, καθώς και η μόνιμη «περιέργεια» των άλλων κατοίκων δίπλα τους (που στη περίπτωση της γεννήστρας με τούλι καταφέρνουν να ρουφήξουν και κανένα μωρό) δημιουργεί ένα μόνιμο άγχος είτε στη θηλυκιά είτε στα μωρά, γιατί από τη φύση τους οι μεν θηλυκές ψάχνουν να βρουν έναν ήρεμο και σκοτεινό χώρο για να γεννήσουν, και τα μωρά κρυψώνες για να είναι ασφαλή τις πρώτες μέρες της ζωής τους. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα είτε η θηλυκιά να αποβάλλει τα μικρά πριν την ώρα τους, είτε από το πολύ άγχος να ψοφήσει κατά τη διάρκεια της γέννας ή λίγο μετά από αυτήν. Τα δε μικρά, αφήνονται ως επί το πλείστον πολύ καιρό σε τέτοιες γεννήστρες, με αποτέλεσμα ή να ψοφήσουν, ή έχοντας υποστεί από τις πρώτες κιόλας μέρες της ζωής τους μεγάλη έκθεση σε αμμωνία και έχοντας έλλειψη χώρου να είναι ασθενικά, να μεγαλώσουν με δυσμορφίες και να έχουν πολύ μικρό χρόνο ζωής. Όλη αυτή η κατάσταση ξεκινάει τις περισσότερες φορές από λάθος στήσιμο του ενυδρείου. Σε ένα ενυδρείο μόνο με ζωοτόκα και με ύπαρξη πολλών φυτών και κρυψώνων, και οι θηλυκές θα μπορούν ανενόχλητες να γεννήσουν ήσυχες, και αρκετά μωρά (τα δυνατότερα) θα επιβιώσουν, όπως και σε ένα «κοινωνικό» ενυδρείο με ένα ζευγάρι κριμπένσις, η σκαλάρια και προσεκτικά επιλεγμένους συγκάτοικους, ή μια-δυο ομάδες mbuna οι γονείς θα είναι σε θέση να προστατέψουν τα μικρά τους και αρκετά από αυτά θα επιζήσουν. Είναι σημαντικό να σημειώσουμε εδώ, πως σε περίπτωση αναπαραγωγής ειδών που οι γονείς προστατεύουν και φροντίζουν τα μικρά τους (κιχλίδες, αναβαντίδες κλπ) είναι καλύτερο να αφήνουμε τα μικρά να φροντιστούν από τους γονείς όσο πιο πολύ καιρό μπορούν και να τα πάρουμε αργότερα για μεγάλωμα σε άλλους χώρους. Έχει παρατηρηθεί ότι μικρά που έχουν φροντιστεί από τους γονείς τους γίνονται με τη σειρά τους καλύτεροι γονείς απ' ότι μικρά που έχουν «κλαπεί» όταν ήταν ακόμα αυγά ή μόλις πέρασαν στο στάδιο ελεύθερης κολύμβησης. Αυτό ισχύει βέβαια και για την συνήθεια που έχουν κάποιοι να αφαιρούν «δια της βίας» αυγά ή μωρά από κιχλίδες που επωάζουν αυγά και κατόπιν προστατεύουν τα μικρά μέσα στο στόμα τους (στρεσάροντας ή δημιουργώντας ανεπανόρθωτες ζημιές στην θηλυκιά). Ευτυχώς αυτή η συνήθεια δεν είναι πολύ διαδεδομένη ειδικά στον αρχάριο ενυδρειόφιλο.

Μια γλάστρα σε ρόλο σπηλιάς περιτριγυρισμένη από Java moss είναι ιδανικό σημείο γέννας για κιχλίδες που γεννούν σε σπηλιές όπως τα Paretroplus nourissati Φωτό: Τόλης Κετσελίδης

Σε προέκταση της γεννήστρας, άλλο λάθος που κάνει ο αρχάριος, είναι να βάλει τα μικρά (όσα μπορέσει και πιάσει) σε μικρά αυτοσχέδια ενυδρειάκια ή γυάλες, χωρίς την απαραίτητη υποδομή (φίλτρανση, θέρμανση, συχνές αλλαγές νερού) και να τα αφήνει να μεγαλώσουν (όσα μεγαλώσουν) για πολύ καιρό, έχοντας τα ίδια αποτελέσματα - θανάτους, ασθενικά ψάρια, ψάρια με νανισμό και δυσμορφίες. Τέλος, σε συνάρτηση με τα παραπάνω, ρωτάει πανικόβλητος τι να ταΐσει τα μικρά που ανακάλυψε, αφού έχουν περάσει μέρες που αυτά πέρασαν στο στάδιο ελεύθερης κολύμβησης και έπρεπε ήδη να έχουν τραφεί, ή απλώς τα ταΐζει ακατάλληλες τροφές.
Συνοψίζοντας, τα λάθη που κάνει ο απληροφόρητος αρχάριος μες στην άγνοια του είναι αφ' ενός να κακομεταχειρίζεται τις θηλυκές βάζοντας τις σε γεννήστρες, να βάζει μωρά ψάρια σε στριμωγμένα και ακατάλληλα μικρά δοχεία, και να μην τους προσφέρει την κατάλληλη τροφή στον κατάλληλο χρόνο. Αποτέλεσμα, θάνατοι θηλυκών, θάνατοι μωρών και ψάρια ασθενικά με νανισμούς και δυσμορφίες.
Δεν είναι σκοπός αυτού του άρθρου να περιγράψει πως αναπαράγεται το κάθε είδος (θα θέλαμε ένα χοντρό βιβλίο για αυτό) αλλά να δώσει μερικές γενικές συμβουλές στον ενυδρειόφιλο που θέλει να ασχοληθεί σωστά με την αναπαραγωγή κάποιου είδους της αρεσκείας του.
Πριν απ' όλα, θα πρέπει ο ενυδρειοφιλος να πληροφορηθεί όσο μπορεί καλύτερα για το είδος που τον ενδιαφέρει. Τι ανάγκες έχει σε λίτρα, σε παραμέτρους νερού, σε διατροφή, σε τι βιότοπους ζει, τι κοινωνική συμπεριφορά και τι τρόπο αναπαραγωγής έχει. Σύμφωνα με αυτά θα προγραμματίσει τις κινήσεις του.

Ενυδρεία 20 - 30 λίτρων είναι ότι πρέπει για το ζευγάρωμα μικρών ειδών και το μεγάλωμα των μωρών τις πρώτες μέρες της ζωής τους Φωτό: Τόλης Κετσελίδης

Η σωστή αναπαραγωγή ξεκινάει από τους γονείς. Όσο πιο καλά μεγαλωμένοι, υγιείς, εύρωστοι και με έντονα χρώματα (μιλάμε για τα χρώματα που έχουν από την φύση τους, κι όχι από ανθρώπινες επεμβάσεις) είναι αυτοί, τόσο πιο γερά κι εύρωστα θα είναι τα μικρά τους. Γι' αυτό, καλό είναι να επιλεχθεί ένα υγιές ζευγάρι (η ένα τρίο, η μια ομάδα από την οποία θα προκύψει ζευγάρι, αναλόγως του είδους) σε όσο πιο νεαρή ηλικία γίνεται, και να μεγαλώσει στον ενυδρειοφιλο με σωστές συνθήκες. Ειδικά λίγες βδομάδες πριν το ζευγάρωμα, μια πιο συστηματική και συχνότερη διατροφή θα δώσει καλής ποιότητας αυγά στη θηλυκιά, και θα δυναμώσει τους γονείς για να αντεπεξέλθουν καλύτερα στην πολλές φορές κουραστική διαδικασία της αναπαραγωγής. Συχνές αλλαγές νερού παράλληλα θα δώσουν το έναυσμα για το ξεκίνημα της διαδικασίας.
Καιρός λοιπόν να ετοιμαστεί ένα ενυδρείο που θα δεχτεί τους επίδοξους γονείς. Αναλόγως του είδους θα είναι και τα λίτρα του (προφανώς ένα ζευγάρι όσκαρ θέλει περισσότερα λίτρα από ένα ζευγάρι danios). Καλό δε είναι σε ένα τέτοιο ενυδρείο να έχουμε ένα φίλτρο σπόγγου-αεραντλίας, που με την αργή ροή του δεν έχει φόβο να χαλάσει φωλιές ή να κουράσει ή να ρουφήξει μωρά. Αν πρόκειται για ζωοτόκα, ένα ήσυχο ενυδρείο 20-30 λίτρων με πολλά φυτά (και στο βυθό και στην επιφάνεια) θα δώσει στην (πιασμένη όταν διαπιστωθεί η εγκυμοσύνη κι όχι τελευταία στιγμή) μέλλουσα μαμά την ησυχία και την ασφάλεια που χρειάζεται για να γεννήσει. Το ίδιο (αντικαθιστώντας τα φυτά με πολλές πέτρες και προσθέτοντας λίγα λίτρα) ισχύει και για μια θηλυκιά κιχλίδα που επωάζει αυγά στο στόμα της. Αν θέλουμε να βάλουμε ένα ζευγάρι, ανάλογα με τις ανάγκες του θα στήσουμε και το «ντεκόρ» (κλαδιά, ρίζες, φυτά, πέτρες κλπ) δίνοντας έμφαση και σε αρκετές κρυψώνες (πολλές φορές τα αρσενικά γίνονται πολύ επιθετικά αν η θηλυκιά δεν είναι έτοιμη και πρέπει να μπορεί να κρυφτεί) αλλά και στην παροχή σημείων αναπαραγωγής αναλόγως του είδους (σπηλιές, φαρδιές πέτρες, φυτά με φαρδιά φύλλα κλπ). Αυτό το ενυδρείο μετά τη γέννα ή την απελευθέρωση των μικρών και την απομάκρυνση των γονέων, θα είναι ιδανικό και για τις πρώτες εβδομάδες των μικρών. Σε κάποια είδη των οποίων τα μικρά είναι πολύ ευαίσθητα σε συγκεντρώσεις νιτρικών, συνιστάται να μην μπαίνει χαλίκι ή άμμος, για να γίνεται το καθάρισμα του βυθού από υπολείμματα τροφής και περιττώματα πιο εύκολο. Σε τέτοιες περιπτώσεις, μπορούν τα φυτά να φυτευτούν σε γλαστράκια.

Μια οργανωμένη υποδομή για την αναπαραγωγή μικρών και μεσαίων ειδών μπορεί να βρίσκεται και σε ένα ντουλάπι Φωτό: Τόλης Κετσελίδης

Πολλά ζευγάρια νεαρής ηλικίας, αποτυγχάνουν στις πρώτες γέννες τους (τρώνε τα αυγά τους ή τα μικρά, ή αδιαφορούν για αυτά). Αυτό δεν είναι αιτία απογοήτευσης, συνήθως μετά από δυο τρεις γέννες μαθαίνουν. Αν αποτύχει η πρώτη φορά, θα πρέπει τα ψάρια να γυρίσουν στο ενυδρείο που ήτανε, και να ξαναρχίσει η διαδικασία μετά από ένα ή δυο μήνες.
Μόλις δει ο ενυδρειόφιλος σημάδια ζευγαρώματος, θα πρέπει να αρχίσει να σκέφτεται και την διατροφή που θα χρειαστούν τα μικρά σε λίγες μέρες, και είναι καιρός να ξεκινήσει καλλιέργεια αρτέμιας, micro worms, vinegar eels ή infusoria, ή να προμηθευτεί τροφή σε σκόνη για ζωοτόκα, αναλόγως του είδους, ώστε να είναι έτοιμος όταν τα μικρά κολυμπήσουν ελεύθερα και πρέπει να τραφούν. Αφού γίνει το ζευγάρωμα λοιπόν, σε είδη που φροντίζουν τα μικρά τους το καλύτερο είναι να αφήσει τους γονείς μαζί με τα μικρά όσο πιο πολύ καιρό γίνεται, ή αν πρόκειται για είδη που δεν φροντίζουν τα μικρά τους, να τους απομακρύνει. Σε κάθε περίπτωση, από τη στιγμή που τα μικρά κολυμπούν ελεύθερα, χρειάζονται συχνά μικρά ταΐσματα (3 - 4 φορές τη μέρα) και συχνές αλλαγές νερού (τουλάχιστον 50% τη μέρα) για να φεύγει η τροφή που δεν καταναλώνεται και τα απόβλητα τους, και να μπαίνουν νέα συστατικά στο νερό που είναι σημαντικά για την ανάπτυξη τους τον πρώτο καιρό. Σιγά - σιγά όσο μεγαλώνουν τα μικρά (συνήθως όταν πάρουν το τελικό τους σχήμα ή το μήκος των 2 εκατοστών) θα πρέπει να μεταφερθούν σε ένα (ή δυο αναλόγως του αριθμού τους) μεγαλύτερο ενυδρείο, όπου θα μεγαλώσουν μέχρι να γίνουν νεαρά ψάρια και να πάνε στον τελικό προορισμό τους. Κι εδώ πάλι θα πρέπει ο ενυδρειόφιλος να αποφασίσει αν θα έχει χαλίκι ή άμμο το ενυδρείο, αναλόγως της δυσκολίας του είδους και της ανάγκης για συχνό καθάρισμα. Κι εδώ είναι αναγκαίες οι αλλαγές νερού όσο πιο συχνά γίνεται καθώς και τα συχνά ταΐσματα. Είναι σημαντικό να υπάρχει ποικιλία στην τροφή, αναλόγως των αναγκών του είδους. Ζωντανές και κατεψυγμένες τροφές, με συμπλήρωμα από καλής ποιότητας αποξηραμένες τροφές του εμπορίου, σε συνδυασμό με συχνές αλλαγές νερού θα βοηθήσουν τα μικρά ψαράκια να μεγαλώσουν σωστά, μέχρι να φτάσουν στο μέγεθος που μερικά θα μπουν στο ενυδρείο «επίδειξης» και τα υπόλοιπα θα δοθούν σε άλλους ενυδρειόφιλους.

Tα μωρά πρέπει να τρέφονται συχνά και οι κοιλίτσες τους να φαίνονται καλά φουσκωμένες όπως εδώ Φωτό: Σωτήρης Τομόπουλος

Ένα ευαίσθητο αλλά απαραίτητο ζήτημα, είναι αυτό του «ξεκαθαρίσματος». Μέσα στο πλήθος των μικρών, θα βρεθούν, όσο αυτά μεγαλώνουν, και κάποια ασθενικά με δυσμορφίες. Όσο «σκληρό» κι αν είναι αυτό, αυτά θα πρέπει να καταστρέφονται, για να μείνουν μόνο τα πιο γερά και σωστά ψάρια, που θα καταλήξουν στα ενυδρεία μας.
Κλείνοντας, να επαναλάβουμε ότι αν ο ενυδρειοφιλος δεν έχει σκοπό να μπει σε μια σωστή (και χρονοβόρα) διαδικασία αναπαραγωγής, είναι καλύτερο να μην καταφεύγει σε ημίμετρα, και να αφήνει τα ψάρια του να ζευγαρώνουν και να γεννάνε εκεί που βρίσκονται. Σε ένα  ενυδρείο με σωστό συνδυασμό ψαριών και με σωστή «αρχιτεκτονική», τα λίγα δυνατότερα θα επιζήσουν, προσφέροντας στον ενυδρειόφιλο τη χαρά και την αίσθηση ότι κάτι έχει κάνει σωστά!

Ιδανικό ενυδρείο για μεγάλωμα μωρών Pterophyllum scalare χωρίς υπόστρωμα με ένα τεράστιο θάμνο Java moss Φωτό: Σωτήρης Τομόπουλος