Pterophyllum scalare (Lichtenstein, 1823)

Κείμενο: Γιώργος Πεταλάς g_petalas@yahoo.com

Το «αγγελόψαρο» ίσως να είναι και το πιο δημοφιλές ψάρι στο hobby μας αφού συνδυάζει ομορφιά, ενδιαφέροντα χαρακτήρα, είναι σχετικά εύκολο στην φροντίδα του και υπάρχει σε διάφορες χρωματικές ποικιλίες. Επιπροσθέτως, αποφέρει αρκετά καλή τιμή προς πώληση στα pet shops, πράγμα που προσελκύει πολλούς επίδοξους χομπίστες να δοκιμάσουν την τύχη τους στην αναπαραγωγή του. Αυτοί είναι μερικοί από τους κυριότερους λόγους που το κάνουν ένα τόσο επιτυχημένο και επιθυμητό είδος για τους περισσότερους ενυδρειόφιλους.

Φωτό: Βασίλης Αλεξόπουλος

Αρχικά περιγράφτηκε από τον Lichtenstein, το 1823, με την ονομασία Zeus scalaris ενώ αργότερα, το 1831, οι Cuvier και Valenciennes άλλαξαν το γένος σε Platax. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1840 συγκεκριμένα, ο Heckel περιγράφει το γένος ως Pterophyllum, ενώ την τελευταία τροποποίηση έκανε ο Gunther το 1862 αλλάζοντας το είδος από scalaris σε scalare. Έτσι, από το 1986, η έγκυρη λατινική ονομασία του αγγελόψαρου είναι πλέον το Pterophyllum scalare.

Το γένος Pterophyllum προέρχεται από τις Ελληνικές λέξεις πτερύγιο (ptero) και φύλλο (phyllon), οι οποίες περιγράφουν το ψηλό, τριγωνικό ραχιαίο πτερύγιο που διαθέτει το συγκεκριμένο ψάρι. Το είδος scalare σημαίνει σκάλα στα Λατινικά, και αναφέρεται πάλι στο ραχιαίο πτερύγιο που μοιάζει να είναι κλιμακωτό.

Ανήκουν στην οικογένεια Cichlidae, της υποοικογένειας Cichlasomatinae, στην κλάση Osteichthyes, κατηγορία των Actinopterygii της τάξης Perciformes.

Τα σκαλάρια, όπως είναι γνωστά στην χώρα μας, είναι κιχλίδες που ζουν σε μαλακό, όξινο νερό και προτιμούν θερμοκρασίες μεταξύ 25 και 29^οC με τους 27^οC ως ιδανική. Συναντώνται σχεδόν σε όλο το μήκος του Αμαζονίου και εκτεταμένα στα πλημμυρισμένα λιβάδια της Αμαζονίας. Έχουν βρεθεί στη Βραζιλία, το Περού και το Εκουαδόρ κοντά στις χορταριασμένες ακτές και τις όχθες μικρών λιμνών και ποταμών αργής ροής. Το φυσικό τους περιβάλλον αποτελείται κυρίως από ρίζες δέντρων και έντονη βλάστηση στα οποία οφείλεται, κατά κύριο λόγο, το χαρακτηριστικό τους σχήμα, που τους επιτρέπει να «ξεγλιστρούν» με χάρη ανάμεσα από αυτά.

Έχουν ρομβοειδές σώμα, σχεδόν επίπεδο, που μοιάζει να είναι συμπιεσμένο πλευρικά, και εντυπωσιακά, μακριά πτερύγια, τα οποία τους δίνουν μια τριγωνική μορφή, ενώ το μεγάλο τους ουραίο πτερύγιο έχει σχήμα βεντάλιας. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι το ύψος τους είναι μεγαλύτερο απ' ότι το μήκος τους, πράγμα που καθιστά αναγκαίο ένα ψηλό ενυδρείο για να τα φιλοξενήσει. Φτάνουν το τελικό μήκος των 12-15 cm ενώ το ύψος τους μπορεί να φτάσει και τα 20 cm. Το μικρό κεφάλι που διαθέτουν, καταλήγει σε ένα μυτερό στόμα ενώ τα περισσότερα του είδους έχουν βαθύ-κόκκινα μάτια. Ο χρωματισμός του σώματος των άγριων P. scalare στην φύση είναι ασημί με τέσσερις κάθετες, μαύρες ρίγες. Βέβαια, όπως και προαναφέρθηκε, υπάρχουν πολλές ποικιλίες που έχουν προκύψει από επιλεκτικές αναπαραγωγές και που δεν απαντώνται στην φύση. Όπως είναι φυσικό, προτιμώ και συνιστώ την «άγρια» μορφή. Ορισμένες χρωματικές ποικιλίες είναι οι Gold, Marble, Koi, Albino, Zebra, Black και πολλές ακόμη, ενώ υπάρχει και η ποικιλία Veiltail, η οποία πρόκειται για γενετική μορφοποίηση του ψαριού.

Ζευγάρωμα Φωτό: Δημήτρης Σκενδέρης

Ο διαχωρισμός των δύο φύλων είναι εξαιρετικά δύσκολος για έναν αρχάριο έως μέσο χομπίστα, αφού οι διαφορές του αρσενικού από το θηλυκό είναι ανεπαίσθητες. Όμως, ένα «έμπειρο μάτι» μπορεί να τα αναγνωρίσει σχετικά εύκολα. Σε ενήλικα άτομα, το κεφάλι των αρσενικών είναι πιο στρογγυλεμένο, μάλιστα μοιάζει να έχει έναν μικρό λοφίσκο. Ένας πιο σίγουρος τρόπος αναγνώρισης του φύλου μπορεί να γίνει κατά την περίοδο που τα ψάρια ετοιμάζονται για ζευγάρωμα, όπου είναι εμφανή τα αναπαραγωγικά τους όργανα. Το όργανο εναπόθεσης αυγών της θηλυκιάς (ovipositor) έχει σχεδόν το διπλάσιο πάχος από το γενετικό όργανο του αρσενικού.

Τα αγγελόψαρα που έχουν μεγαλώσει σε μαλακό, όξινο νερό είναι πιο ευαίσθητα σε βακτηριακές μολύνσεις όταν εισαχθούν σε αλκαλικό περιβάλλον. Συνήθως υπάρχουν περισσότερα βακτηρίδια σε νερό με υψηλότερο pH, με αποτέλεσμα αυτά τα ψάρια να μην έχουν τα κατάλληλα αντισώματα και πολλές φορές οδηγούνται σε αρρώστιες, κυρίως βακτηριακής φύσεως. Ο παράγοντας στρες επίσης παίζει πρωταρχικό ρόλο στην υγεία των ψαριών αφού η ύπαρξή του τα εξασθενίζει, με συνέπεια αυτά να είναι πιο ευάλωτα στις ασθένειες. Αν η ποιότητα του νερού που προσφέρουμε δεν είναι ιδανικές, αναπόφευκτα τους προκαλούμε στρες. Γι' αυτό, είναι σημαντικό να αποφεύγονται οι ακρότητες σε ό,τι αφορά τις υδάτινες συνθήκες και συνίσταται να πλησιάζουν, ει δυνατόν, αυτές του φυσικού τους περιβάλλοντος.

Τα πρώτα αγγελόψαρα εισήχθησαν στο hobby στις αρχές του αιώνα, το 1909 στην Γερμανία, ενώ η πρώτη επιτυχημένη και καταγεγραμμένη αναπαραγωγή αναφέρθηκε ότι πραγματοποιήθηκε στις Η.Π.Α. το 1921. Όπως είναι φυσικό, τα P. scalare αναπαράγονται εδώ και πολλά χρόνια σε συνθήκες αιχμαλωσίας, πράγμα που συμβάλλει σημαντικά στο ότι θεωρούνται αρκετά «ανθεκτικά» ψάρια. Για τον λόγο αυτό, σπάνια συναντώνται «αγριοπιασμένα» σκαλάρια στα pet shop, αφού τα περισσότερα είναι αναπαραγωγής. Έτσι, μπορούν και προσαρμόζονται εύκολα στις περισσότερες τιμές του νερού, ακόμα και σε αρκετά σκληρό και αλκαλικό περιβάλλον, πράγμα που τα καθιστά κατάλληλα για τον ενυδρειόφιλο που θέλει να ασχοληθεί με κιχλίδες για πρώτη φορά.

Συνήθως είναι ντροπαλά και τρομάζουν εύκολα όταν πρωτοεισάγονται στο ενυδρείο. Αυτό συμβαίνει λόγω αλλαγής στις συνθήκες του νερού και του νέου περιβάλλοντος που θα κατοικήσουν. Προσφέροντάς τους τον κατάλληλο διάκοσμο, θα μπορέσουν να εγκλιματιστούν ευκολότερα στο νέο τους περιβάλλον και να δείξουν την ζωηράδα και τον χαρακτήρα που διαθέτουν. Σε πολλές περιπτώσεις, μαθαίνουν ακόμα και να τρώνε από το χέρι του ιδιοκτήτη τους! Είναι πολύ σημαντικό η προσαρμογή τους στο νέο χώρο να γίνει υπομονετικά έτσι ώστε να μειωθεί όσο το δυνατόν περισσότερο το στρες που αναπόφευκτα θα υποστούν.

Πρόκειται για ψάρια που αρέσκονται να κολυμπούν κυρίως στα μεσαία τμήματα του ενυδρείου και εκτιμούν τον χαμηλό φωτισμό και την χαμηλή ροή. Τα P. scalare είναι παμφάγα και θα δεχθούν ζωντανές (daphniae, Artemia salina, white worms, grindal worms, λάρβες και προνύμφες εντόμων, τεμαχισμένο γαιοσκώληκα, κλπ), κατεψυγμένες και ξηρές τροφές. Έχει παρατηρηθεί ότι αν ταΐζονται συνεχώς με την ίδια τροφή, σταδιακά θα μειωθεί το ενδιαφέρον τους σε αυτήν. Μάλιστα, μπορούν να φτάσουν σε σημείο να μην την δέχονται πια. Γι' αυτό, πρέπει να τους προσφέρεται ποικιλία τροφών. Αν ταΐζονται σωστά, τρώνε με ιδιαίτερη λαιμαργία, πράγμα απολύτως φυσιολογικό. Μάλιστα η λαιμαργία τους αποτελεί δείκτη για το πόσο υγιή είναι. Πολλοί χομπίστες, για να βεβαιωθούν ότι τρώνε σωστά τα ψάρια τους, φτάνουν σε σημείο να τα ταΐζουν υπερβολικά, επιβαρύνοντας το φίλτρο και διακινδυνεύοντας την βιολογική ισορροπία του ενυδρείου. Γι' αυτό, είναι απαραίτητο να τους παρέχουμε καθαρό νερό με τις καλύτερες δυνατές συνθήκες αφού είναι ευαίσθητα ακόμα και σε πολύ χαμηλές συγκεντρώσεις αμμωνίας, νιτρωδών και νιτρικών ιόντων. Εκτελώντας μερικές αλλαγές νερού (τουλάχιστον το 1/3 του συνολικού όγκου του ενυδρείου) κάθε εβδομάδα (δύο φορές την εβδομάδα ή και συχνότερα είναι προτιμότερο) βοηθά στο να μένουν οι τιμές αυτές σε μηδενικά επίπεδα. Επίσης, ιδιαίτερο βάρος πρέπει να δοθεί στο σύστημα φίλτρανσης που θα επιλεχθεί, αφού πρέπει να τηρεί τις παραπάνω προϋποθέσεις, χωρίς όμως να δημιουργεί μεγάλη κινητικότητα στο νερό.

Αυγά πάνω σε σωλήνα Φωτό: Βασίλης Αλεξόπουλος

Ένα πυκνοφυτεμένο ενυδρείο 80 λίτρων αρκεί για ένα σεξουαλικά ώριμο ζευγάρι P. scalare αλλά, ένα μεγαλύτερο ενυδρείο που επιτρέπει να φιλοξενήσει περισσότερα ψάρια είναι προτιμότερο, αφού εκεί μπορεί να παρατηρηθεί πιο φυσική συμπεριφορά από αυτά. Επειδή τα σκαλάρια είναι αρκετά πιο επιθετικά απ' ότι δείχνουν εκ πρώτης όψεως, χρειάζεται προσοχή στην επιλογή των συγκατοίκων τους. Πρέπει να αποφεύγονται ψάρια όπως τα γνωστά σε όλους νέον (Paracheirodon innesi ή neon tetra) και γενικά τα μικρόσωμα tetra, αφού αποτελούν την φυσική λεία των αγγελόψαρων. Επίσης, δεν συνιστώνται τα «ζωηρά» ψάρια, όπως είναι τα Tiger Barbs (Barbus tetrazona), Black Widow Tetras (Gymnocorymbus ternetzi) και άλλα, εκτός κι αν κρατιούνται σε μεγάλα κοπάδια άνω των οκτώ ατόμων, αφού είναι γνωστό ότι αρέσκονται στο να τσιμπολογούν τα μακριά και δελεαστικά πτερύγια ψαριών όπως των αγγελόψαρων. Προτιμούν ένα ψηλό ενυδρείο, με ύψος τουλάχιστον 45 cm, με σκουρόχρωμη άμμο ή ψιλό χαλαζιακό χαλίκι για υπόστρωμα, αρκετά φυτά, λείες - επίπεδες πέτρες τοποθετημένες με τέτοιον τρόπο ώστε να έχουν μια μικρή κλίση και ρίζες - ξύλα. Έτσι, θα νιώθουν πιο άνετα στο καινούριο τους σπίτι, αφού μπορεί και τους προσφέρει κάλυψη και την αίσθηση ασφάλειας, μειώνοντας έτσι το στρες και συμβάλλοντας στο να έχουν μια αρμονική και υγιή ζωή.

Τα P. scalare ωριμάζουν σεξουαλικά σε ηλικία 9-9 μηνών και μπορούν να ζήσουν μέχρι και 15 χρόνια, αν τους προσφερθεί η κατάλληλη φροντίδα και οι σωστές συνθήκες διαβίωσης. Σχηματίζουν μονογαμικά ζεύγη, όπου ο δεσμός μεταξύ τους μπορεί να τόσο ισχυρός που να μείνουν μαζί μέχρι το τέλος της ζωής τους. Όπως τις περισσότερες μεγάλες και μετρίου μεγέθους κιχλίδες της Νότιας Αμερικής, γεννάνε τα αυγά τους σε ανοιχτούς χώρους (open substrate spawners) του ενυδρείου. Αγαπημένα σημεία αποτελούν οι σχιστολιθικές πέτρες με ελαφριά κλίση, οι διακοσμητικές ρίζες, τα πλατιά φύλλα φυτών, το μπαστούνι του εξωτερικού φίλτρου, ακόμη και το τζάμι του ενυδρείου!

Τα μωρά τις πρώτες ημέρες έχουν κανονικό σχήμα Φωτό: Βασίλης Αλεξόπουλος

Κατά την άποψή μου, ο καλύτερος τρόπος απόκτησης ενός συμβατού ζευγαριού είναι και ο πλέον διαδεδομένος. Αγοράζοντας δηλαδή 9-12 νεαρά άτομα και αφήνοντάς τα να επιλέξουν τα ταίρια τους στο διάστημα που μεγαλώνουν μαζί σε μια κοινή δεξαμενή. Με αυτόν τον τρόπο, ελαχιστοποιούνται οι πιθανότητες διατήρησης στο ενυδρείο μας ατόμων του ιδίου φύλου. Επίσης, έτσι τους προσφέρεται η δυνατότητα επιλογής του ιδανικού συντρόφου. Τα σκαλάρια είναι από τις κιχλίδες που επιλέγουν το ταίρι τους με ιδιαίτερη προσοχή. Βασικά κριτήρια αποτελούν η δύναμη που διαθέτει ο «υποψήφιος», το μέγεθός του και γενικότερα η εξωτερική του εμφάνιση. Με άλλα λόγια, έχοντας απλά ένα άτομο του κάθε φύλου, δεν σημαίνει ότι θα ταιριάξουν ώστε να αποτελέσουν συμβατό ζευγάρι. Αφού ενηλικιωθούν και σχηματιστούν ζεύγη, καλό είναι να επιλεχθεί το δυνατότερο και μεγαλύτερο από αυτά, και να έχει εξασφαλιστεί χώρος για να φιλοξενηθούν τα υπόλοιπα.

Για την προετοιμασία του ζευγαριού για αναπαραγωγή, βοηθάει πολύ η τοποθεσία του ενυδρείου να είναι σε κάποιο σημείο του σπιτιού που υπάρχει ηρεμία, να είναι οι μοναδικοί κάτοικοί της δεξαμενής, οι υδάτινες συνθήκες να είναι άψογες και να ταΐζονται πολύ συχνά με πρωτεϊνούχες τροφές υψηλής ποιότητας, κατά προτίμηση ζωντανές και κατεψυγμένες. Σίγουρα σημάδια ετοιμότητας είναι το φούσκωμα της κοιλιακής χώρας του θηλυκού και η προστασία κάποιας συγκεκριμένης περιοχής του ενυδρείου που συνοδεύεται με το καθάρισμα του χώρου που έχουν επιλέξει για την εναπόθεση των αυγών.

Λόγω των πολλών και επαναλαμβανόμενων αναπαραγωγών του αγγελόψαρου σε αιχμαλωσία, το pH και η σκληρότητα δεν παίζουν πια τόσο μεγάλο ρόλο για να είναι επιτυχημένο το ζευγάρωμά τους. Για μεγαλύτερο ποσοστό εκκόλαψης των αυγών, συνιστάται το νερό να είναι μαλακό και όξινο, με pH ~ 6.0 - 6.5 και GH ~ 4 - 6. Βέβαια, έχουν σημειωθεί επιτυχημένες γέννες και σε πιο σκληρό νερό, αλλά σαφώς με μικρότερο ποσοστό εκκόλαψης. Αυτό συμβαίνει γιατί σε τέτοιο υδάτινο περιβάλλον, τα ιόντα ασβεστίου και μαγνησίου σκληραίνουν την μεμβράνη των αυγών σε πολύ σύντομο διάστημα, μη επιτρέποντας στο σπέρμα να τα διαπεράσει και να τα γονιμοποιήσει εγκαίρως.

Αφού η θηλυκιά εναποθέσει τα αυγά στο επιλεγμένο και καθαρισμένο σημείο, ο αρσενικός τα γονιμοποιεί αμέσως μετά περνώντας την πυελική του χώρα προσεκτικά πάνω τους. Η γέννα μπορεί να κρατήσει μέχρι και δύο ώρες. Αναλόγως την φυσική κατάσταση και την ηλικία της, η θηλυκιά μπορεί να γεννήσει από 90 έως 500 αυγά. Συνήθως, οι πρώτες γέννες των νεαρών ψαριών είναι αποτυχημένες αφού, λόγω της απειρίας των γονιών, τα αυγά (ή αργότερα τα μωρά) καταλήγουν να τρώγονται από αυτούς. Αν τους δοθεί η ευκαιρία, με τον καιρό θα μάθουν να τα φροντίζουν και θα είναι ικανά να μεγαλώσουν πολλές γενιές νεογνών. Και οι δύο φυλάνε και αερίζουν τα αυγά με τα πτερύγιά τους, δημιουργώντας καλύτερη κυκλοφορία και κρατώντας τα με αυτό τον τρόπο καθαρά και υγιή. Όσα είναι άγονα ή χαλασμένα, τρώγονται ή απομακρύνονται με προσοχή.

Σε καλές συνθήκες και με θερμοκρασία 26 - 27^οC, τα αυγά χρειάζονται περίπου τρεις ημέρες για να εκκολαφθούν. Σε αυτή την φάση, οι γονείς και πάλι φροντίζουν τις λάρβες που «κάθονται» στο υπόστρωμα σχεδόν ακίνητες. Μέχρι να είναι ικανά να κολυμπούν ελεύθερα, δηλαδή άλλες τέσσερις με πέντε ημέρες, τα μετακινούν αρκετές φορές σε διάφορα σημεία του ενυδρείου για ασφάλεια.

Μετά απο λίγες εβομάδες αρχίζουν να παίρνουν την χαρακτηριστική τους μορφή Φωτό: Βασίλης Αλεξόπουλος

Όταν τα νεογνά κολυμπούν ελεύθερα πια, είναι έτοιμα να αρχίσουν να τρέφονται κανονικά, αφού τα αποθέματα του λεκιθικού τους σάκου θα έχουν εξαντληθεί. Μπορούν να δεχτούν microworms, νέο-εκκολαφθείσα Artemia salina (nauplii), ξηρές και υγρές τροφές για νεογνά ωοτόκων ψαριών και άλλες τροφές του εμπορίου. Η ύπαρξη της Vesicularia dubyana (Java moss) στο ενυδρείο δίνει μεγάλο πλεονέκτημα γιατί πάνω σε αυτήν ζουν και αναπτύσσονται διάφοροι μικροοργανισμοί, όπως η infusoria, που αποτελούν μια πολύ καλή πηγή θρεπτικών για τα μωρά. Όσο μεγαλώνουν μπορούν και δέχονται μεγαλύτερες τροφές όπως πολτοποιημένη ξηρά τροφή (φυλλαράκια - νιφάδες), grindal worms, κύκλωπες, κλπ.

Είναι πολύ σημαντικό τα μωρά να ταΐζονται με μικρές ποσότητες 4-5 φορές την ημέρα για να μεγαλώσουν σωστά. Επίσης, πρέπει να τονιστεί ότι είναι απαραίτητο να ελέγχεται συχνά η ποιότητα του νερού για να είναι η αμμωνία και τα νιτρώδη ιόντα σε μηδενικά επίπεδα διότι σε αυτή την φάση της ζωής τους τα νεογνά είναι πολύ ευαίσθητα. Η καλύτερη λύση είναι να εκτελούνται πιο συχνές και μικρότερες αλλαγές νερού.

Κατά την εμπειρία μου, η καλύτερη χρονική περίοδος για να απομακρυνθούν τα μωρά είναι μετά τον πρώτο μήνα της ζωής τους, αφού θα είναι πια ικανά να ζουν χωρίς την βοήθεια των γονέων. Μέχρι τότε οι γονείς συνήθως χάνουν το ενδιαφέρον τους και τον έλεγχο από τα μωρά και «κοιτάνε» να ετοιμάσουν την επόμενη τους γέννα.

Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι πολλοί έμπειροι χομπίστες συνηθίζουν να «παίρνουν» τα αυγά από τους γονείς για να εξασφαλίσουν μία επιτυχημένη γέννα εκκολάπτοντάς τα και μεγαλώνοντας αργότερα τον γόνο οι ίδιοι. Αυτό συμβαίνει γιατί ύστερα από πολλές αποτυχημένες προσπάθειες, οι γονείς συνέχιζαν να τρώνε τα αυγά ή τις λάρβες τους. Αν και με αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζεται μεγαλύτερο ποσοστό επιτυχίας, καλό θα ήταν να το αποφεύγουμε και να αφήνουμε τους γονείς να μεγαλώνουν τα μικρά τους.

Λεπτομέρεια Φωτό: Βασίλης Αλεξόπουλος

Μία υποσημείωση προς όλους που ασχολούνται με το ζευγάρωμα ψαριών...

Όταν αναπαράγουμε κάποιο συγκεκριμένο είδος, καλό θα είναι να ανανεώνουμε τα ζευγάρια μας κάθε 2 - 3 γενιές. Είναι πολύ σημαντικό να αποφεύγεται το ζευγάρωμα με συγγενικά άτομα για εκτεταμένα χρονικά διαστήματα γιατί με τον καιρό συσσωρεύονται τα πιο αδύναμα γονίδια δημιουργώντας έτσι πιο αδύναμους απογόνους. Αυτό συμβαίνει επειδή κάποια ψάρια φέρουν κυρίαρχα / δυναμικά χαρακτηριστικά ενώ κάποια άλλα φέρουν πιο αδύναμα, αυξάνοντας έτσι με τον καιρό τις πιθανότητες να έχουμε ζευγάρια που φέρουν αδύναμα πλέον χαρακτηριστικά στα γονίδιά τους.